Artykuły

BPMstandard.pl używa cookies.

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza Twoją zgodę.

Zrozumiałem
24Maj2015

Modelowanie procesów biznesowych w UML

umlJęzyk UML nie jest dedykowany do modelowania procesów biznesowych, co nie zmienia faktu, że jest bardzo często wykorzystywany do tego celu. Wynika, to przede wszystkim z popularności samego języka UML oraz powszechnej jego znajomości.

Więcej o tym dlaczego UML nie jest dedykowany do modelowania procesów biznesowych, w artykule: UML nie jest standardem modelowania procesów biznesowych.

UML (Unified Modeling Language) składa się z wymieninych niżej diagramów, które umożliwiają modelowanie systemów informatycznych w dwóch perspektywach: dynamicznej i struktury.

Perspektywa struktury:

  • diagram klas,
  • diagram obiektów,
  • diagram pakietów,
  • diagram struktur złożonych,
  • diagram wdrożenia,
  • diagram komponentów,
  • diagram profili.

Perspektywa dynamiki:

  • diagram przypadków użycia,
  • diagram czynności,
  • diagram stanów,
  • diagram sekwencji,
  • diagram komunikacji,
  • diagram sterowania interakcją,
  • diagram harmonogramowania.

Procesy biznesowe modeluje się również w perspektywie struktury (hierarchia procesów) oraz w perspektywie dynamicznej (przebieg procesów).  W związku z tym można teoretycznie założyć, że do modelowania procesów można wykorzystać dowolne diagram UML. Praktyka jednak wskazuje na 2 diagramy, najbardziej intuicyjne i najczęściej wykorzystywane, tj. diagram przypadków użycia oraz diagram czynności.

Diagram przypadków użycia

Diagram przypadków użycia przedstawia funkcjonalności systemu. Podstawowe elementy diagramu, to aktor, przypadek użycia, scenariusz przypadku użycia oraz granica (Rysunek 1). Aktor reprezentuje na modelu użytkownika systemu, przypadek użycia funkcjonalność systemu i sposób jej realizacji przez użytkownika w systemie, a granica sam system.

pu elementy

Rysunek 1 Podstawowe elementy diagramu przypadków użycia UML

 

Scenariusze przypadków użycia definiuje się w formie tekstowej jako właściwości przypadków użycia lub w formie diagramów czynności (najpopularniejsza forma).

W kontekście modelowania procesów, wymienione wyżej elementy diagramu przypadków użycia mogą oznaczać (Rysunek 2):

  • granica = organizacja,
  • aktor = rola w procesie,
  • przypadek użycia = proces,
  • scenariusz przypadku użycia = przebieg procesu.

pu elementy proces

Rysunek 2 Podstawowe elementy diagramu przypadków użycia UML w kontekście modelowania procesów biznesowych

 

Diagram czynności

Diagram czynności dedykowany jest do przedstawiania przepływu sterowania oraz przepływu danych w systemach. Podstawowe elementy diagramu czynności, to początek, koniec, czynność, czynność złożona, na którą składają się inne czynności, tor pływacki, element decyzyjny (Rysunek 3). Elementy początek i koniec wskazują na moment rozpoczęcia i zakończenia działan modelowanych z wykorzystaniem diagramu czynności, czynność oznacza pracę/zadanie realizowane przez role określane z wykorzystaniem torów pływackich.

dc elementy

Rysunek 3 Podstawowe elementy diagramu czynności UML

 

W kontekście modelowania procesów, wymienione wyżej elementy diagramu czynności mogą oznaczać (Rysunek 4):

  • tor pływacki = rola,
  • czynność = proces biznesow | podproces | czynność procesu,
  • bramka decyzyjna= bramka decyzyjna typu XOR | OR | AND lub inne,
  • początek = rozpoczęcie procesu,
  • Koniec = zakończenie procesu.

dc elementy proces

Rysunek 4 Podstawowe elementy diagramu czynności UML w kontekście modelowania procesów biznesowych

 

Elementem wspólnym dla obu diagramów są <<stereotypy>>, które umożliwiają nadanie standardowym elementom UML nowego znaczenia. Używanie stereotypów wpływa na zwiększenie stopnia czytelności modeli i tym samym ułatwienie ich interpretacji (ze wskazaniem na jednoznaczność interpretacji), szczególnie w sytuacji, w której adoptujemy język UML do modelowania np. procesów biznesowych.

Modelowanie hierarchi procesów z wykorzystaniem UML

Hierarchia procesów biznesowych może zostać zamodelowana z wykorzystaniem diagramu przypadków użycia i diagramu aktywności (pomimo faktu, iż oba reprezentuja prespektywę dynamiki, a nie perspektywę struktury). Posłużmy się okrojonym przykładem procesów realizowanych w centrach medycznych.

Hierarchia procesów modelowana z wykorzystaniem diagramu przypadków użycia może przedstawiać się jak na Rysunku 5.

cm hierarchia pu

Rysunek 5 Hierarchia procesów z wykorzystaniem diagramu przypadków użycia

 

Diagram czynności umożliwia przedstawienie hierarchi procesów w sposób przedstawiony na Rysunku 6.

cm hierarchia dc

Rysunek 6 Hierarchia procesów z wykorzystaniem diagramu czynności

 

Metody modelowania hierarchi procesów nie są przedmiotem niniejszego artykułu, stąd oba wyżej przedstawione sposoby modelowania hierarchi procesów są przykładowe - język UML pozwala na elastyczne modelowanie pozostawiając dużą dowolność modelującemu, jak równiez istnieje wiele metod modelowania, które można próbować odwzorować w UML, właście dzięki jego elastyczności. Porównując powyższe, na pierwszy rzut oka widać, iż diagram przypadków użycia daje więcej możliwości i jest zdecydowanie bardziej intucyjny w kontekście modelowania hierarchi procesów. Praktyka i ograniczenia diagramu czynności wskazują, iż próba uwzględnienia z jego wykorzystaniem tego co możliwe jest do zamodelowania na diagramie przypadków użycia (np. ról w procesach), kończy się zupełnym brakiem czytelności modelu.    

Modelowanie przebiegu procesów z wykorzystaniem UML

Do modelowania przebiegu procesów zdecydowanie najlepiej jest wykorzystać diagram czynności - w praktyce, efektywne modelowanie przebiegu z wykorzystaniem diagramu przypadków użycia jest niemożliwe. Rysunek 7 przedstawia przykładowy przebieg procesu "Proces rejestracji wizyty".

cm przebieg

Rysunek 7 Przebieg procesu z wykorzystaniem diagramu czynności

 

Zanim zaczniemy modelowanie procesów biznesowych w UML

Pomimo faktu, iż język UML nie jest dedykowany do modelowania procesów biznesowych, diagramy, które zawiera mogą skutecznie wspierać modelowanie procesów. Najczęściej do tego celu wykorzystywane są diagramy przypadków użycia oraz digramy czynności, co wynika z praktyki i charakteru samych diagramów. Przed podjęciem decyzji o rozpoczęciu modelowania procesów  z wykorzystaniem UML, warto zwrócić uwagę na poniższe:

  • ocena otoczenia przedsięwzięcia, w ramach którego będę modelowane procesy, jego uwarunkowań i ograniczeń, powinna zostać uwzględniona w kontekście decyzji o wyborze notacji | języka do modelowania procesów;
  • decyzja o wyborze języka | notacji, metody i narzędzia do modelowania jest decyzją strategiczną w kontekście efektywności i efektów końcowych modelowania - powinna zostać podjęta na odpowiednim poziomie decyzyjnym, tak aby można ją było skutecznie egzekwować;
  • diagramy UML i poszczególne ich elementy, które będą wykorzystane do modelowania powinny zostać precyzjnie określone wraz z nadaniem im nowych znaczeń - w kontekście procesów biznesowych;
  • odbiorcy modeli powinni zostać zaznajomieni z założeniami poczynionymi w ramach ustaleń z powyższego punktu, w szczególności klient wewnętrzny | zewnętrzny oraz zespół projektowy;
  • odbiorcy modeli powinni potwierdzić fakt zaznajomienia się z poczynionymi założeniami i rozumienia tych założeń;
  • pożadana jest sytuacja, w której zespół projektowy opracowujący modele korzysta z zamkniętego zbioru elementów UML wybranych do modelowania procesów, tzw. profile UML (to zagadnienie zostanie rozwinięte wkrótce na łamach bpmstandard.pl);
  • pożadana jest sytuacja, w której wszyscy członkowie zespołu i klient wewnętrzny | zewnętrzny posługują się tym samym narzędziem do modelowania.

Treści powiązane:

UML nie jest standardem modelowania procesów biznesowych

Standardy BPM